4 oktober 2026

Met de cursus paleografie ben ik in de derde cursusreeks aangekomen. Met de cursus leer ik niet alleen teksten te transcriberen, maar krijg ik ook veel kennis mee over de geschiedenis van Delft. En dan met name over de achtergrond van bepaalde historische gebeurtenissen, zoals over de rol van Delft bij het Leidens Ontzet. Maar eerst iets over Delft in die tijd om een en ander beter te kunnen plaatsen.

Delft in de tweede helft van de 16^e eeuw

Vooral de toen wat oudere Delftenaren hadden de grote stadsbrand (twee derde van de stad was verloren gegaan) en de wederopbouw nog vers in het geheugen staan. Daarnaast veranderde de stad in zeer korte tijd van een katholieke naar een protestantse stad. Deze reformatie ging niet zonder slag of stoot. Met name tijdens de Beeldenstorm van 1566 ging het er heftig aan toe.

Niet veel later veranderde de dynamiek in de stad nog drastischer. Willem van Oranje nam zijn intrek en de Spanjaarden klopten bijna letterlijk op de deur. Hoewel Delft niet werd belegerd, was de spanning te snijden. Ook vanwege de mogelijke aanwezigheid van Spaanse spionnen of infiltranten.
In 1574 gaf Willem van Oranje het bevel om dijken door te steken zodat polders onder water zouden lopen. Pas eind september stak er een zuidwestenwind op, waar met smart op werd gewacht. Op dat moment werd er regelmatig nieuws, wetten (keuren) afgekondigd met de grote klok van het stadhuis.

N.B.: Klik op de afbeelding voor een vergroting

Het aankondigen van keuren

Door met de grote klok te luiden werd de bevolking opgeroepen naar het centrale plein voor het stadhuis te komen. Om iedereen in de stad te bereiken liepen er ook stadstrompetters door de straten. Op de aangegeven tijd werd de tekst luidkeels voorgelezen. Na afkondiging werd de tekst op een groot vel papier geschreven en opgehangen. Voor de analfabeten in de stad werd de tekst soms nog eens voorgelezen door mensen die wel konden lezen.
Na afloop liepen kwartiermeesters (die verantwoordelijk waren voor het reilen en zeilen in een deel van de stad) door de straten om mensen attent te maken op het nieuws. Het was namelijk verplicht om de berichtgeving op te volgen. Het nalaten hiervan kon grote gevolgen hebben.

De afgekondigde keuren

Vanaf eind september 1574 werden er diverse keuren afgekondigd. De teksten daarvan zijn nu digitaal beschikbaar. Een aantal heb ik grotendeels kunnen omzetten naar het moderne Nederlands. Een korte samenvatting volgt hieronder.

Schipluij van den viant verlaten
Op 22 september 1574 werd om 10:00 uur de grote klok van het stadhuis geluid om de bevolking kond te doen van een belangrijke mededeling. Het was de schout en de schepenen van Delft ter ore gekomen dat de vijand (de Spanjaarden) het dorp Schipluiden en de omringende dorpen had verlaten. Het werd afgekondigd dat niemand het moest wagen om de genoemde dorpen te betreden, om de bewoners van hun meubels en vee te beroven, de overeind gebleven huizen of schansen af te breken en de materialen daarvan mee te nemen. Dit alles op straffe des doods!

Roeijers tot ontset van Leijden
Een dag later, 23 september 1574, volgde om 09:00 uur een nieuwe aankondiging. Voor het ontzet van de burgers van Leiden was het noodzakelijk om direct en met de hoogste spoed een aanzienlijk aantal roeiers op de been te brengen. Zij moesten levensmiddelen naar Leiden vervoeren. Delft was door het hoogste bestuur van het gewest Holland belast en aangeschreven om tweehonderd roeiers te leveren. De kwartiermeesters moesten zich op gezette tijden in de Oude Kerk of in de Nieuwe Kerk melden voor nadere informatie. Hiermee moest men manieren zien te vinden om het genoemde aantal roeiers op de been te brengen. Als de kwartiermeester iemand hiervoor opriep moest, op straffe van verbanning met vrouw en kinderen uit de stad, gevolg gegeven worden.

Gravers tot ontset van Leijden
Amper bekomen van deze verordeningen, volgde er op 25 september 1574 om 16:00 uur nog een. Nu was het een noodverordening. Voor het ontzet van de burgers van Leiden was het noodzakelijk om binnen één of twee dagen een aanzienlijk aantal gravers op de been te brengen om enkele kaden door te graven.
De letterlijke tekst luidde: “Daarom is het dat men eenieder waarschuwt en laat weten dat de hoofdmannen samen met de kwartiermeesters zullen rondgaan om iedereen op te schrijven die zij nuttig en geschikt achten om met schoppen te werken. Ieder van hen zal direct contant een karolusgulden als loon uitgekeerd krijgen. Dit alles op straffe des doods of een andere straf naar het oordeel van de schepenen”.

Een karolusgulden had een waarde van 20 stuivers, ongeveer net zoveel als 2 tot 3 daglonen van een arbeider.

N.B.: Klik op de afbeelding voor een vergroting

Spijs ten behouve van die van Leijden
Het is inmiddels 4 oktober 1574, een dag na het overhaast vertrek van de Spanjaarden bij hun laatst overgebleven versterking (de Lammenschans). Het stadsbestuur deed een dringend beroep op het medeleven van de Delftenaren. De letterlijke tekst luidde: “Aangezien het God de Almachtige behaagd heeft om de stad Leiden, die al in grote ellende en honger was geraakt, te verlossen, hoort iedereen bewogen en aangespoord te worden om God de Heer groots te loven en te danken. Daarnaast dient men dit uiterst te bewijzen door de hand van liefdadigheid uit te steken naar de armen en ellendigen van Leiden, en hen in deze nood bij te staan. Daarom willen de heren van de Prins van Oranje, samen met de burgemeesters en regeerders van deze stad, iedereen — van wat voor stand of positie hij ook is — nadrukkelijk oproepen om de algemene blijdschap in deze zaak te bevorderen. Men wordt gevraagd de eerdergenoemde armen van Leiden bij te staan met koren, brood, bier, worsten, haring, vis, boter, kaas of iets anders, net wat God eenieder in het hart zal ingeven”.

Damlopers en schute tot invoeringe van victualie binnen Leijden
Tegelijkertijd werd een bevel aan schippers afgegeven. De letterlijke tekst uit de aankondiging: “Aangezien men een flink aantal damlopers en turfschuiten (PvdB: beiden binnenvaartschepen) hard nodig heeft om allerlei levensmiddelen zo snel mogelijk naar Leiden te vervoeren, wordt er namens en vanwege de overheid eveneens bevolen aan iedereen die binnen deze stad zulke schepen heeft liggen, dat zij deze schoonmaken”. 
Zij moesten deze schepen vóór tien uur in de ochtend naar de Koornmarkt brengen waar zij te horen kregen wat er moest gebeuren waar men zich verplicht naar moest schikken. Dit alles op straffe van een boete van zes carolusguldens ten gunste van Leiden.

Tot slot

Na het doorlezen van de aankondigingen wordt het denk ik duidelijk dat de Delftse bevolking in die tijd een leven van onzekerheid en grote druk vanuit de overheid had.